Έρωτας στις λεύκες

Χρήστος Παπαδόπουλος

Με τα θολά μάτια της ομίχλης

νύσταξες την ερημιά. Σφάλισες το σπίτι,

χαμήλωσες το φως –κυκλοφορούν αδέσποτα όνειρα τα

βράδια-

είπες και κρύφθηκες στις αμφιβολίες.

Πέρασε ο έρωτας ανάμεσα στις λεύκες,

δεν τον είδες,

ούτε το ποτάμι που κουβαλούσε στην πλάτη του τη ζωή.

Ούτε καν τον έσπερο που τραγούδησε στο παράθυρό σου.

Στο χιόνι βηματίζει η πανσέληνος αθόρυβα,

ίσα που αφήνει ίχνη.

Βαριά διλήμματα δεν έχει. Άλαλος ο ποιητής.

Μαζεύει στίχους εδώ και εκεί.

Κρύψου εκεί!

αξημέρωτα θα έρθουν οι επίκουροι ξυλοκόποι.

Πάντα η ζωή ξαναχαράζει

Όταν κρατάς προσανάμματα.

Νότιος παραλία

Καστοριά, Νότιος παραλία.

Τα καθίσματα γεμάτα νεανικές φυσιογνωμίες.

Στα τραπέζια εμφιαλωμένο το συναίσθημα.

Ψηλά, σπαγκοραμμένα ηχεία στον ουρανό

εκπέμπουν ξένη δυστυχία…

Ούτε ένα ανθοδοχείο για το δείλι 

τόσος ήλιος πάει χαμένος…

Κορναρίσματα αμηχανίας πυκνά-πυκνά.

Φράσεις άσκοπα ριγμένες στη μονοτονία.

Ο έρωτας αδιάθετος δίχως επίκληση καμιά

κόβει βόλτες στα παρτέρια…

Που και που παίζει τάβλι η εφηβεία

με μια Νεσκαφέ προδιάθεση ενηλικίωσης.  

Μα ελάχιστες φιλοδοξίες φθάνουν στο μέλλον.

Πιο εκεί ζευγαρωμένες αδημονίες με το άγνωστο

κουβεντιάζουν για οδοιπορικά ονείρων.

Φοιτήτριες προθέσεις, πηγαινοέρχονται

σερβίροντας φλύαρη συγκατάβαση.

Σαν τις τουρίστριες που ταΐζουν στην λίμνη,

τη λαίμαργη ωραιοπάθεια των κύκνων.

Ξεσηκώθηκαν πολλές διαθέσεις.

Φυσάει από παντού. Στις γκαλιότρυπες

αποσύρονται οι νωχέλειες, η νύχτα

αναμένεται επιτέλους συναρπαστική…

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Ντέπη Χατζηκαμπάνη: «Μόνο με την αγάπη θα αλλάξει αυτός ο κόσμος»

Συνέντευξη για τη νέα της ποιητική συλλογή «Τους χειμώνες τούς νικούν τα χελιδόνια»

Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Παρέμβαση η νέα ποιητική συλλογή της Ντέπης Χατζηκαμπάνη με τίτλο: «Τους χειμώνες τούς νικούν τα χελιδόνια». Πρόκειται για μια ποιητική συλλογή σε άναρχο και ελεύθερο στίχο, εμπνευσμένη από τα ερεθίσματα των δύο τελευταίων χρόνων της ζωής τής στιχουργού. Στα ποιήματά της συναντάται η έντονη μελαγχολική διάθεση, η οποία όμως εκτοπίζεται και τη θέση της παίρνει το πνεύμα της αισιοδοξίας που τη χαρακτηρίζει σαν άνθρωπο.

Τι σας ενέπνευσε και σας έδωσε το έναυσμα για τη συγγραφή της καινούργιας σας ποιητικής συλλογής;

Με ενέπνευσαν ο έρωτας και ο Covid. Η μικρή Μάριαν και η καθημερινότητά μου μαζί της. Ο Χαράλαμπος που χάθηκε άδικα στα 16 του χρόνια. Ήταν πολλά τα ερεθίσματα των τελευταίων δύο χρόνων για μένα, και ειδικά αυτές οι πρωτόγνωρες καταστάσεις του ζήσαμε στην εποχή του εγκλεισμού αυτής της πανδημίας.

Ο τίτλος του βιβλίου είναι μια πολύ χαρακτηριστική και αισιόδοξη φράση, την οποία συναντάμε και στον τίτλο του ομώνυμου τραγουδιού που ερμηνεύουν τα «Γυμνά Καλώδια». Ποιο γεννήθηκε πρώτο; Το τραγούδι, το ποίημα ή το ποίημα έγινε τραγούδι; Τι σημαίνει για εσάς αυτή η φράση;

Είναι ένας αισιόδοξος και φωτεινός τίτλος ναι, κάτι που χρειαζόμαστε όλοι οι άνθρωποι αυτές τις μέρες. Γεννήθηκε πρώτα το τραγούδι, στο πρώτο lockdown… Ήταν άνοιξη και ήμουν κλεισμένη –όπως όλοι– στο σπίτι μου. Έξω είχε συννεφιά και ένα πέπλο καταχνιάς σκέπαζε την ψυχή μου. Τότε κοίταξα αφηρημένα από το παράθυρο και είδα το πρώτο χελιδόνι αυτής της άνοιξης να πετάει… Χαμογέλασα, πήρα χαρτί και πένα και βγήκαν αυτοί οι στίχοι σε δέκα λεπτά. Τους έστειλα στον αιώνιο φίλο μου, τον Χρήστο Καλογράνη από τα «Γυμνά καλώδια», και ως το βράδυ είχε μελοποιηθεί. Δύο χρόνια μετά, αποφάσισα να ονομάσω έτσι τη νέα μου συλλογή, διότι πάντα θα νιώθω ελπίδα, όταν σκέφτομαι αυτή τη φράση ή όταν ακούω το ομότιτλο τραγούδι. Ευχαριστώ τα «Γυμνά Καλώδια» που το έκαναν τόσο όμορφο και τις εκδόσεις Παρέμβαση που κυκλοφόρησαν αυτό μου το βιβλίο.

Μέσα από κάποια ποιήματά σας, όπως για παράδειγμα «Ο Φώτης», γίνεται ιδιαίτερα εμφανής η ευαισθητοποίησή σας σε ζητήματα κοινωνικού περιεχομένου. Πιστεύετε ότι η ελληνική κοινωνία έχει κάνει ουσιαστικά βήματα για να απαλειφθούν οι απαρχαιωμένες αντιλήψεις και στερεότυπα που είναι βαθιά ριζωμένα σε κάποιους ανθρώπους ακόμα και σήμερα;

Είμαι άνθρωπος που δεν βάζω ταμπέλες στους ανθρώπους. Θέλω ισότητα για όλους. Να είναι ο καθένας αυτό που νιώθει και αυτό που θέλει να είναι. Ούτε η κοινωνία ούτε κανένας έχει δικαίωμα να κλέβει την ταυτότητα κανενός. Η ευαισθητοποίησή μου είναι τεράστια σε αυτά τα ζητήματα και από τη στιγμή που το κράτος μας έχει κλειστά τα μάτια, εμείς οι καλλιτέχνες οφείλουμε να κρατάμε τα δικά μας ορθάνοιχτα. Να είμαστε δίπλα σε όσους ανθρώπους μάς χρειάζονται και να πολεμάμε εμείς για εκείνους. Και όχι μόνο δίπλα στους ανθρώπους, αλλά και στα ζωάκια. Η ελληνική κοινωνία, δυστυχώς, δεν έχει κάνει κανένα βήμα. Το είδαμε στη δολοφονία του Ζακ, το είδαμε στην υπόθεση της Δήμητρας από τη Λέσβο, το βλέπουμε στην καθημερινότητα και εγώ προσωπικά έχω δει έντονα σε δικούς μου ανθρώπους. Τους έχω δει να υποφέρουν και να μην χωράνε σε αυτόν τον τόπο. Και πονάω κι εγώ μαζί τους. Και δεν χωρώ σε αυτόν τον τόπο ούτε εγώ. «Ο Φώτης», αλλά και το «πολύχρωμο καπέλο», είναι δύο ποιήματα αφιερωμένα στους ανθρώπους που δεν δέχονται να χωρέσουν σε ξένα όνειρα. Εύχομαι και ελπίζω σύντομα να αλλάξει όλο αυτό το σκηνικό και να μάθουμε να ανοίγουμε την αγκαλιά μας σε όλα όσα την κρατάμε κλειστή. Μόνο με την αγάπη θα αλλάξει αυτός ο κόσμος. Ας αγαπάμε, λοιπόν… πολύ. Και ίσως γίνουμε η έμπνευση για να μάθουν να αγαπάνε και οι άλλοι.

Τι μήνυμα θέλετε να περάσετε στο αναγνωστικό κοινό μέσα από τα ποιήματά σας;

Δεν θέλω να περάσω κάποιο ιδιαίτερο μήνυμα. Το μήνυμά μου είναι πως δεν υπάρχουν μηνύματα. Θέλω ο καθένας να λαμβάνει το μήνυμα που εκείνος θέλει να λάβει. Θέλω απλά να βρίσκονται άνθρωποι που να αγκαλιάζουν και να αγαπάνε τις λέξεις μου, να γίνομαι η παρέα σε κάποιες μοναχικές ψυχές, να με διαβάζουν με ένα ποτήρι κρασί στο χέρι και να είμαι η παρέα τους.

Είστε η στιχουργός του γνωστού τραγουδιού «Αν θα μπορούσα τον κόσμο να άλλαζα», το οποίο γράψατε σε ηλικία 18 ετών. Από τότε μέχρι και σήμερα τι έχει αλλάξει στην άποψή σας για τον κόσμο και τι θα θέλατε να αλλάξετε σήμερα σε αυτόν;

Το «Αν θα μπορούσα τον κόσμο να άλλαζα» ήταν το πρώτο μου τραγούδι που κυκλοφόρησε σε συνεργασία με τον Φίλιππο Πλιάτσικα. Ήθελα τόσο να αλλάξει ο κόσμος, όταν ήμουν 18 ετών, και είχα την αισιοδοξία πως μεγαλώνοντας θα το δω να συμβαίνει. Δυστυχώς ο κόσμος, όμως, δεν άλλαξε, χειροτέρεψε μάλιστα. Οι θάλασσές του έγιναν πιο γκρίζες και πιο μαύρες κι από το μαύρο. Κατράμι… Ζούμε σε άσχημες εποχές, σε καιρούς σκληρούς που πληγώνουν. Την ελπίδα, όμως, και το όραμα δεν το έχω χάσει. Κρατάω την γαλάζια μπογιά, πάρτε κι εσείς όλοι τα πινέλα και πάμε να βάψουμε ξανά γαλάζια τη θάλασσα. Όλοι μαζί μπορούμε. Αυτή είναι η αλλαγή που ποθώ.

Έχετε σπουδάσει Διοίκηση επιχειρήσεων, ωστόσο αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τη μουσική, τη στιχουργική, την ποίηση κ.α. Πώς συνδέονται για εσάς η στιχουργική και η μουσική με την ποιητική;

Σπούδασα Διοίκηση επιχειρήσεων, αλλά ανακάλυψα πως δεν μου ταιριάζουν ούτε οι διοικήσεις ούτε οι επιχειρήσεις. Είμαι πολύ ονειροπόλα και ρομαντική για κάτι τέτοιο. Από παιδί έγραφα στίχους και χανόμουν στα τραγούδια που άκουγα και στα βιβλία που διάβαζα. Το όνειρό μου ήταν πάντα να ασχοληθώ με την τέχνη και νιώθω πολύ χαρούμενη και ευλογημένη που τα κατάφερα να ασχοληθώ με αυτό. Για μένα όλα συνδέονται, αρκεί να τα αγαπάς και να τα σέβεσαι. Τότε βρίσκεται μόνος του ο κρίκος της σύνδεσης που φτιάχνει τη διάφανη αλυσίδα της ζωής μας.

Ζείτε στη Λέσβο, ένα νησί μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας. Γιατί αποφασίσατε να παραμείνετε στο νησί και όχι να μετοικήσετε για παράδειγμα στην πρωτεύουσα, όπως θα πίστευε κάποιος για μία στιχουργό; Πώς επηρεάζει το γεγονός αυτό το καλλιτεχνικό σας έργο;

Ζω και δημιουργώ στη Λέσβο. Είχα πολλές ευκαιρίες να φύγω είτε στην πρωτεύουσα είτε σε άλλες χώρες του εξωτερικού. Όπου κι αν πήγαινα, όμως, καμία δεν μου ταίριαζε. Ζω στα Κεραμειά, ένα μικρό χωριό 300 κατοίκων. Εδώ οι άνθρωποι γνωριζόμαστε μεταξύ μας. Εδώ αποκαλούμε ο ένας τον άλλον με το όνομά του. Ξέρετε, είναι πολύ όμορφο να βγαίνεις το πρωί και να ακούς καλημέρες από μια ολόκληρη γειτονιά. Είναι πανέμορφο να πηγαίνεις το βράδυ στο καφενείο και να ακούς τους ηλικιωμένους να σου λένε ιστορίες. Είναι έμπνευση… Επίσης, δίπλα μου έχω θάλασσες και δέντρα… Έχει και βαριά κληρονομιά καλλιτεχνών το νησί αυτό. Ελύτης, Θεόφιλος, Σαπφώ, Μυριβήλης, Αλκαίος και τόσοι άλλοι. Δεν βρίσκω κανέναν λόγο να τα αφήσω όλα αυτά για να πάω να κλειστώ σε μια τσιμεντένια πόλη και ελπίζω να μην χρειαστεί να το κάνω ποτέ.

Ποιο είναι το ιδανικό σενάριο γραφής για εσάς;

Το ιδανικό σενάριο γραφής για εμένα δεν υπάρχει… Είναι οι λέξεις που βγαίνουν μόνες τους και χορεύουν στο χαρτί και επιλέγουν εκείνες τι μορφή θα πάρουν.

Συνέντευξη στην Φαίη Τσιώγκα

Οι λέξεις

Ξενοφών Μαυραγάννης

«Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις

να μην  να μην τις παίρνει  ο άνεμος»*

έγραψε ο Ποιητής

Έτσι που φυτρώνουν οι λέξεις τώρα,

αδυνατώντας  να τις συλλάβεις

να τις κρατήσεις, να τις κάνεις δικές σου

να βγάλεις μ’ αυτές

το πιστεύω σου, την ύπαρξή σου,

να ξαναδείς το πριν,

μια και δεν  μπορείς να σχεδιάσεις

τίποτα πια,

αφού το μέλλον είναι ελάχιστο,  ανύπαρκτο σχεδόν

κι οι μέρες  άγνωστες

γιατί να καρφωθούν σαν πρόκες οι λέξεις

Πόλεμος, θάνατος, φτώχια, προσφυγιά

Για ποιον να μείνουν,

ποιον να διδάξουν, να οδηγήσουν

τι να θυμίσουν

να κρατήσουν και  να σώσουν;

Οι λέξεις είναι πια μια ιστορία

Που δεν έχει γραφτεί κι ούτε πρόκειται

Να την θυμάται πια κανείς.

Καλύτερα να τις πάρει ο άνεμος

αυτές τις λέξεις.

*Από το ομώνυμο ποίημα του Μανώλη Αναγνωστάκη

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Οι κανόνες της Λογικής σύμφωνα με τον P. Arazim

Δήμητρας Χριστοπούλου

Ο Pavel Arazim θεωρεί ότι το σημαντικότερο ζήτημα σχετικά με τα λογικά συστήματα είναι να προσδιοριστεί η φύση των λογικών κανόνων. Θεωρεί ότι σε αυτούς έγκειται η ουσία της Λογικής. Άλλωστε ο ίδιος είναι ευνοϊκότερα προδιαθετειμένος στις αποδεικτικο-θεωρητικές προσεγγίσεις της Λογικής από ότι στις μοντελο-θεωρητικές1 . Είναι γεγονός ότι η Λογική έχει έναν χαρακτήρα κανονιστικό, διότι την ενδιαφέρουν οι έγκυροι τρόποι των συλλογισμών και των συμπερασματικών διαδικασιών που εξασφαλίζονται από την εφαρμογή συγκεκριμένων κανόνων λογικής παραγωγής. Δεν εξετάζει το πώς το ανθρώπινο ον σκέφτεται γενικά αλλά το πώς και υπό ποιες συνθήκες συλλογίζεται έγκυρα.

Ωστόσο, η ύπαρξη διαφορετικών λογικών συστημάτων που αναπτύχθηκαν στον 20ο αι. υποδεικνύει και εναλλακτικά συστήματα κανόνων. Ο Arazim θεωρεί ότι κάτι τέτοιο δεν είναι ανησυχητικό. Οι κανόνες δεν είναι παγιωμένοι αλλά αλλάζουν είτε πρόκειται για τη Λογική είτε πρόκειται για δικαιακά συστήματα. Οι ίδιοι οι θεσμοί τροποποιούνται και συμπαρασύρουν τους κανόνες σε διαρκή μεταβολή, δεδομένου ότι οι εκάστοτε συνθήκες και ανάγκες το επιβάλλουν. Κάτι τέτοιο ισχύει, για παράδειγμα, στους κανόνες απόδοσης δικαιοσύνης οι οποίοι επηρεάζονται από τις κοινωνικές συνθήκες. Ανάλογα, δεν θα πρέπει κανείς να αντιμετωπίζει τους λογικούς κανόνες ως άπαξ εγκαθιδρυμένους και αμετάβλητους. Οι λογικοί κανόνες αλλάζουν μαζί με το νόημα των όρων σε διαφορετικά γλωσσικά πλαίσια. Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι μεταβάλλονται ή αντικαθίστανται. Θα λέγαμε ότι ο Arazim εμφανίζεται φιλικός προς τον L. Wittgenstein. Τα ίδια τα γλωσσικά πλαίσια μεταβάλλονται ή αντικαθίστανται, συμπαρασύροντας σε τροποποιήσεις τους συντακτικούς κανόνες καθώς και το νόημα. Επίσης, σύμφωνα με τον R. Carnap (1950), τα γλωσσικά πλαίσια αλλάζουν ή αντικαθίστανται, προ- κειμένου να καταστούν πιο κατάλληλα και αποτελεσματικά για τους επιστημονικούς σκοπούς για τους οποίους έχουν σχηματιστεί. Η αλλαγή ενός πλαισίου μεταβάλλει τους κανόνες που το διέπουν μαζί με τις σημασίες των γλωσσικών όρων που εμπεριέχονται στο πλαίσιο.

Ο Arazim τονίζει ότι όταν καθιστούμε έναν κανόνα ρητό, στηριζόμαστε σε υπόρρητους κανόνες κλπ. Ο ίδιος ο W. V. Quine (1936) μίλησε για το πρόβλημα δικαιολόγησης των λογικών αρχών στη βάση άλλων λογικών αρχών που χρήζουν επίσης δικαιολόγησης κ.ο.κ. Έτσι, οι λογικές αρχές και οι λογικοί κανόνες δεν είναι ποτέ κατά οριστικό τρόπο καθορισμένοι. Η δυνατότητα προσδιορισμού τους είναι ανοιχτή όπως ακριβώς και η δυνατότητα προσδιορισμού των νοημάτων των γλωσσικών εκφράσεων. Αυτό ισχύει τόσο για τη φυσική γλώσσα όσο και τις τυπικές γλώσσες. Ο Arazim χαρακτηρίζει την προσέγγισή του ως δυναμική προσέγγιση για τη Λογική. Οι λογικοί κανόνες είναι δυναμικοί και εξελισσόμενοι διότι πρέπει να προσιδιάζουν στα εκάστοτε λογικά συστήματα και να εξυπηρετούν τα επιστημονικά κίνητρα των ειδικών της Λογικής. Κανένας κανόνας δεν είναι απομονωμένος αλλά συνδέεται με άλλους κανόνες, ρητούς ή υπόρρητους. Ακόμα και στην περίπτωση των λογικών συνδέσμων2, η νοηματοδότησή τους επηρεάζεται από νέα «γεγονότα» σχετικά με αυτούς τα οποία ανακαλύπτονται μέσω απόδειξης νέων θεωρημάτων.

Τα λογικά συστήματα που αναδείχθηκαν κατά τον 20ο αι, πέραν της κλασικής Λογικής, εξυπηρετούν διάφορους επιστημονικούς ή φιλοσοφικούς στόχους. Η κλασική Λογική, πρωτοβάθμια (και δευτεροβάθμια), αποτελεί το καλύτερο δυνατό διανοητικό εργαλείο για την εγκυρότητα των συμπερασματικών διαδικασιών στην επιστήμη και για την τυποποίηση των μαθηματικών θεωριών. Όμως, αναπτύχθηκαν επιπλέον οι αποκαλούμενες    εναλλακτικές    λογικές,    πχ.    η    Τροπική    Λογική,    η Ιντουϊσιονιστική Λογική, η Πολλών τιμών Λογική, η Ελεύθερη Λογική κ.ά. Η Τροπική Λογική επεκτείνει τις δυνατότητες της κλασικής Λογικής μέσω χειρισμού προτάσεων που εκφράζουν δυνατότητα ή αναγκαιότητα3. Η Ιντουϊσιονιστική Λογική είναι μία εναλλακτική Λογική διότι απορρίπτει έναν συγκεκριμένο κανόνα της κλασικής Λογικής, τον κανόνα του αποκλειόμενου τρίτου4. Eπομένως μεταβάλλονται οι κλασικές αποδεικτικές διαδικασίες όταν κάποιος επιλέγει την Ιντουϊσιονιστική Λογική έναντι της κλασικής. Όσον αφορά την Πολλών τιμών Λογική, αυτή επιτρέπει διαβαθμίσεις της αληθείας, με άλλα λόγια, επεκτείνει την κλασική Λογική με τις δύο τιμές αληθείας (αληθές, ψευδές) σε μία Λογική που περιλαμβάνει περισσότερες τιμές αληθείας ή ένα συνεχές αληθοτιμών. Η Ελεύθερη Λογική επιτυγχάνει να συμπεριλάβει ονόματα που δεν διαθέτουν αναφορά (πχ. «Πήγασος»5) και τροποποιεί τους κανόνες υπαρκτικών αξιώσεων. Οι Λογικές αυτές παρουσιάζουν έντονο επιστημονικό αλλά και φιλοσοφικό ενδιαφέρον. Ειδικά στο πεδίο της Φιλοσοφίας της Λογικής, η πληθώρα λογικών συστημάτων θέτει φιλοσοφικά ζητήματα για το θέμα της αλήθειας, το θέμα της ύπαρξης, το θέμα της εγκυρότητας κλπ. Φυσικά, τα σύνολα κανόνων αυτών των λογικών συστημάτων διαφέρουν μεταξύ τους6.

O Arazim καθορίζει τον ρόλο της Λογικής γράφοντας ότι είναι η επιστήμη που μελετά τις πλέον γενικές αρχές της συλλογιστικής στις οποίες πρέπει να υπακούουμε για να συλλογιζόμαστε, να επιχειρηματολογούμε και να οδηγούμαστε σε συμπεράσματα με ορθολογικό τρόπο. H Λογική είναι η επιστήμη που διερευνά τους κανόνες τους οποίους οφείλουμε να ακολουθούμε ώστε να είμαστε ικανοί για συλλογισμό και έγκυρες συναγωγές συμπερασμάτων. Για παράδειγμα, εάν έχουμε έναν συλλογισμό που ακολουθεί τον Modus Tollens7 τότε εφαρμόζουμε τον κανόνα και εξάγουμε έγκυρα το συμπέρασμα:

«Αν ο Γιάννης είναι πτυχιούχος τότε έχει περάσει όλα τα προβλεπόμενα μαθήματα της Σχολής του. Ο Γιάννης δεν έχει περάσει όλα τα προβλεπόμενα μαθήματα της Σχολής του. Άρα ο Γιάννης δεν είναι πτυχιούχος».

Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξη διαφόρων εναλλακτικών λογικών συστημάτων δημιουργεί την εντύπωση ότι η έννοια της ορθολογικότητας μπορεί, εν τέλει, να μην είναι ρητά προσδιορισμένη. Δεν μπορούμε να θεωρήσουμε με ακρίβεια τη Λογική ως την επιστήμη των ορίων του λόγου διότι δεν έχουμε ακριβή αναπαράσταση της οριοθέτησης της ορθολογικότητας. Ο Arazim προτείνει να θεωρήσουμε τη γνώση της Λογικής ως αναγκαία για την ορθολογικότητα της συλλογιστικής μας με έναν διαφορετικό τρόπο από ό,τι άλλες μορφές γνώσης είναι απαραίτητες. Η Λογική, σύμφωνα με πολλούς ειδικούς, έχει ως βασικό χαρακτηριστικό την καθολικότητα (Sher, 2008) σε αντίθεση με άλλες επιστημονικές περιοχές. Σε κάθε συλλογισμό, εξετάζουμε κατ’ αρχάς τη μορφή των προκειμένων και του συμπεράσματος και τον τρόπο που συνδέονται και στη συνέχεια, ελέγχουμε εάν ακολουθείται κάποιος αποδεικτικός κανόνας. Όταν όμως, έχουμε να κάνουμε με ένα άλλο είδος συναγωγής συμπερασμάτων, πχ. στο πεδίο της χημείας, οφείλουμε να ελέγξουμε επιπλέον μια σειρά από άλλα ζητήματα που προσιδιάζουν στη χημεία και τη δομή της ύλης. Οφείλουμε να μελετήσουμε το περιεχόμενο των προκείμενων το οποίο εμπίπτει στην χημεία. Δεν αρκεί μόνον η μορφή του συλλογισμού. Οι ειδικοί κανόνες που αφορούν τη γνώση στον κλάδο της χημείας διαθέτουν μία περιορισμένη εφαρμογή και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν εκτός της περιοχής αυτής. Αυτός ο περιορισμός χαρακτηρίζει κάθε επιστημονικό κλάδο με εξαίρεση την Λογική η οποία εφαρμόζεται σε όλα τα πεδία της επιστημονικής γνώσης με καθολικό τρόπο. Γι αυτό, αναφερόμαστε σε «καθολικότητα» της Λογικής. Χωρίς αυτήν, δεν θα μπορούσαμε να εργαστούμε επιστημονικά.

Οι έγκυρες συναγωγές συμπερασμάτων είναι τέτοιες ώστε εάν οι προκείμενες είναι αληθείς, υποχρεωτικά και τα συμπεράσματα είναι αληθή. Με άλλα λόγια, αποκλείεται να είναι οι προκείμενες ενός έγκυρου επιχειρήματος αληθείς και το συμπέρασμα ψευδές. Βεβαίως στα συμπεράσματα ενυπάρχει η αρχική γνώση των προκειμένων. Γι αυτό, ο Arazim οδηγείται στο συμπέρασμα ότι κατά την εφαρμογή των παραγωγικών κανόνων σε διάφορες επιστημονικές περιοχές (πχ. ζωολογία, χημεία, φυσική, κοινωνιολογία, κ.ο.κ.) όσο γενικότεροι είναι οι λογικοί συμπερασματικοί κανόνες τόσο μικρότερη είναι η χρησιμότητα των συμπερασμάτων που συνάγονται. Τα συμπεράσματα εμπεριέχουν μία γνώση που προϋπήρχε στις υποθέσεις. Δηλαδή υπάρχει η σχέση του αντιστρόφως αναλόγου ανάμεσα στην γενικότητα των συμπερασματικών κανόνων από το ένα μέρος και στην χρησιμότητα των συμπερασμάτων στα οποία οδηγούμαστε κάνοντας χρήση των εν λόγω κανόνων.

H αποφυγή αντιφάσεων είναι μία σταθερή μέριμνα της Λογικής αν και εξαιρετικά δύσκολη στην πράξη, μέσα στην επιστημονική δραστηριότητα. Σύμφωνα με τον Arazim είναι δύσκολο να διαπιστωθεί ότι μία μεγάλη επιστημονική θεωρία εμπεριέχει κάποια αντίφαση και ακόμα πιο δύσκολο να θεραπευθεί. Ο ίδιος αναφέρεται στην περίπτωση του λογισμού των Νεύτωνα και Λάϊμπνιτς (17ος αι.) που αναπτύχθηκε εμπερικλείοντας αντιφάσεις. O συγκεκριμένος λογισμός χρησιμοποιούσε την έννοια του απειροστού η οποία ήταν αντιφατική. Μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση του Arazim είναι ότι εάν οι εν λόγω επιστήμονες είχαν σταματήσει να δουλεύουν στην περιοχή λόγω της ύπαρξης αντιφάσεων, ο λογισμός δεν θα είχε αναπτυχθεί. Αργότερα όμως, αυστηροποιήθηκαν οι έννοιες έτσι ώστε ο λογισμός να απαλλαχθεί από τις αντιφάσεις και να καθαρθεί. Αυτή είναι η συνήθης εξέλιξη των πραγμάτων, διότι οι θεωρίες αναπτύσσονται, επαναδιατυπώνονται, οι έννοιες αυστηροποιούνται και οι διαπιστωμένες αντιφάσεις αποβάλλονται. Αυτό χρειάζεται ωστόσο πολύ χρόνο. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε την περίπτωση της θεωρίας συνόλων η οποία αρχικά (στις αρχές του 20ου αι.) είχε εμφανίσει παράδοξα λόγω της καντοριανής σύλληψης του συνόλου ως συλλογής αντικειμένων που ικανοποιούν μία δεδομένη ιδιότητα. Αργότερα, η έννοια του συνόλου αυστηροποιήθηκε και η θεωρία συνόλων αξιωματικοποιήθηκε από τους Zermelo & Fraenkel έτσι ώστε να αποβάλλει τις προϋποθέσεις δημιουργίας παραδόξων. Σε κάθε περίπτωση, η επιδίωξη της αποφυγής αντιφάσεων στις επιστημονικές θεωρίες δεν είναι απλή υπόθεση. Όπως είναι γνωστό8, δεν μπορεί να αποδειχθεί η συνέπεια μιας μαθηματικής θεωρίας με όρους και κανόνες της ίδιας της θεωρίας. Ο Arazim ενδιαφέρεται για τη ρητή διατύπωση των λογικών κανόνων πιστεύοντας πως όσο περισσότερο γίνονται ρητοί οι κανόνες που διέπουν τις πρακτικές μας τόσο πιο ορθολογικές είναι οι συγκεκριμένες πρακτικές. Η Λογική εμπεριέχει τη δυνατότητα της ρητής διατύπωσης των λογικών κανόνων, δηλαδή τη δυνατότητα να καθιστά ρητούς ακόμα και κανόνες που υπήρξαν αρχικά υπόρρητοι. O Αrazim αναφέρει τον R. Brandom, εκφράζοντας την γνώμη ότι η ρητή διατύπωση των υπόρρητων κανόνων αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της ορθολογικότητας. Η ρητή διατύπωση  υπορρήτων  κανόνων  επιτυγχάνεται  μέσα  στο  χρόνο  και δηλώνει μία «εκφραστική δυναμική» της Λογικής. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει την αναδιατύπωση των όρων και την επανεγγραφή ή τον επαναπροσδιορισμό των νοημάτων.

Επιπλέον, συμβαίνει ένας κανόνας να μην υπαγορεύει αλλά να περιορίζει. Πχ. ας υποθέσουμε ότι κάποιος ισχυρίζεται ότι η Ρία είναι γάτα. Τότε δεν υποχρεούται να πει ότι η Ρία είναι θηλαστικό, παρόλο που το τελευταίο προκύπτει από τον αρχικό του ισχυρισμό. Όμως δεν μπορεί να πει οτιδήποτε είναι ενάντιο στο ότι η Ρία είναι θηλαστικό.

Οι λογικές σχέσεις μεταξύ εννοιών βρίσκονται σε μία δυναμική ανάπτυξης. Μία λογική έννοια όπως για παράδειγμα η έννοια της άρνησης νοηματοδοτείται διαφορετικά στην κλασική λογική από ότι σε μία εναλλακτική λογική. Κάτι ανάλογο ισχύει στην περίπτωση μίας γεωμετρικής έννοιας πχ. του τριγώνου που νοηματοδοτείται διαφορετικά στην ευκλείδεια γεωμετρία από ότι στις μη ευκλείδειες. Όμως, πρόκειται για την γενική έννοια της άρνησης η οποία εξειδικεύεται με διαφορετικούς τρόπους στην κλασική λογική και σε μία εναλλακτική (πχ. την ιντουϊσιονιστική) λογική. Έτσι πρόκειται και για την γενική έννοια του τριγώνου που εξειδικεύεται με διαφορετικούς τρόπους στην ευκλείδεια γεωμετρία και σε μία μη ευκλείδεια γεωμετρία. Έτσι πρέπει να αντιμετωπίζουμε τις διαφορετικές νοηματοδοτήσεις.

Οι λογικοί κανόνες κατά τον Arazim, είναι, όπως προελέχθη, υποκείμενοι σε τροποποιήσεις και αντικαταστάσεις για συγκεκριμένους ερευνητικούς ή φιλοσοφικούς λόγους. Ο ίδιος αρνείται την στασιμότητα των λογικών κανόνων αλλά και την απόλυτη ενδεχομενικότητα. Πιστεύει πως οι λογικοί κανόνες αναπτύσσονται, διαθέτουν μία δυναμική, εξελίσσονται, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι χαρακτηρίζονται από ενδεχομενικότητα. Κάνοντας χρήση μίας οπτικής τύπου Quine, ο Arazim επιχειρηματολογεί ότι οι αρχές της λογικής βρίσκονται στο κεντρικό τμήμα του δικτύου της γνώσης κι επομένως καθίστανται πιο ανθεκτικές σε οποιαδήποτε αναθεώρηση από ό,τι τα άλλα επιστημονικά τμήματα του δικτύου. Παρ’όλα αυτά, όπως συμβαίνει με όλα τα εννοιολογικά μας σχήματα, η λογική υπόκειται σε σταθερή ανάπτυξη και εξέλιξη. Έτσι τα διάφορα εναλλακτικά λογικά συστήματα μπορούν να θεωρηθούν ότι προκύπτουν από επεξεργασίες των δυνατοτήτων μας ως προς την εναλλαγή της λογικής μας ικανότητας. Υφίστανται αλλαγές αλλά και αποφάσεις δικές μας για το ποια νοηματοδότηση των λογικών μας εννοιών πρέπει να επιλεγεί σε μία δεδομένη περίσταση, και βέβαια διατίθενται διαφορετικά λογικά συστήματα από τα οποία επιλέγουμε. Για παράδειγμα, για να χειριστούμε τις προτάσεις που εκφράζουν δυνατότητες και αναγκαιότητες απαιτείται να χρησιμοποιήσουμε μία τροπική Λογική. Είναι στοιχείο της ορθολογικότητάς μας το ότι διαθέτουμε μία ελευθερία κινήσεων προκειμένου να επιλέξουμε κάποιο συγκεκριμένο λογικό σύστημα σε μία περιοχή ενδιαφέροντος. Επιπλέον, τα διάφορα λογικά συστήματα οφείλουν να αποδείξουν την χρησιμότητά τους κατά την ορθολογική πρακτική μας. Ωστόσο, ακόμα και όταν επιτυγχάνουν και αποδεικνύουν για μεγάλο χρονικό διάστημα την χρησιμότητά τους, παραμένουν υποκείμενα σε αναθεώρηση, όπως όλα τα εννοιολογικά σχήματα του ανθρώπινου νου.

Βιβλιογραφία

Arazim, P. (2021) The Problem of Plurality of Logics, N. York, London, Bloomsbury Academic

Brandom, R. (1994) Making it Explicit, Cambridge, MA: Harvard University Press Carnap,  R.  (1950)  “Empiricism,  semantics  and  ontology”,  Revue  Internationale  de Philosophie 4 (11),  20-40

Quine, W. V. O. (1936) “Truth by convention”, Journal of Symbolic Logic, 1 (1)  77-106 Sher, G. (2008) “Tarski’s thesis”. In D. Patterson (ed.) Alfred Tarski: Philosophical background, development, and influence (300-339), Oxford, Oxford University Press Wittgenstein, L. (1953) Philosophische Untersuchungen, Oxford, Blackwell

Σημειώσεις

1 Οι αποδεικτικο-θεωρητικές προσεγγίσεις επικεντρώνονται σε τυπικές αποδεικτικές διαδικασίες. Οι μοντελο-θεωρητικές πaροσεγγίσεις επικεντρώνονται στην έννοια του μοντέλου, δηλαδή μίας ερμηνείας της τυπικής γλώσσας όπου τα αξιώματα επαληθεύονται.

2 Λογικοί σύνδεσμοι: οι εκφράσεις ‘και’, ‘ή’, ‘αν τότε’, ‘αν και μόνο αν’, ‘άρνηση’ που συνδέουν στοιχειώδεις προτάσεις για τη δημιουργία σύνθετων.

3 Πχ. «Είναι δυνατόν το ηλιακό σύστημα να καταστραφεί σε κάποια χρονική στιγμή» (εκφράζει δυνατότητα). «Το αλάτι διαλύεται κατ’ ανάγκην στο νερό» (εκφράζει αναγκαιότητα)

4 Ο κανόνας του αποκλειόμενου τρίτου πρεσβεύει ότι ανάμεσα σε μία πρόταση p και στην άρνησή της δεν υπάρχει ενδιάμεση (δηλαδή τρίτη) περίπτωση. Τυπικά διατυπώνεται ως : p∨¬p   (p ή άρνηση-p).

5 Το όνομα «Πήγασος» δεν διαθέτει αντικείμενο αναφοράς στον κόσμο γιατί δεν υπάρχει αυτό το άλογο. Επίσης τα ονόματα «Δίας», «Ποσειδών» κ.ο.κ.

6 Πρβλ. Χριστοπούλου, Δ. «Η φιλοσοφική λογική του E. J. Lowe», Αθήνα, Ευρασία, 2018

7 Παραγωγικός κανόνας με τη μορφή:  Εάν  π  τότε  σ.  Όχι  σ.  Επομένως, όχι  π.

8  Σύμφωνα με τον Gödel

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Δέκα χρωματιστά κουρελάκια

Ουρανία Μπάγγου

Το μικρό κορίτσι με την αλογο-ουρίτσα έπαιζε καθισμένο στα σκαλοπάτια -έξω από το σπίτι της θείας της- με ένα πλήθος από χρωματιστά κουρελάκια, κομμάτια που περίσσεψαν από τα φορέματα που έραβε η μητέρα της. Τα έβαζε με την σειρά που της άρεσαν. Ήταν δέκα σε αριθμό. Πρώτα έβαζε αυτά τα φανταχτερά με τα κόκκινα τριαντάφυλλα που περιβάλλονταν από έναν ασημί φράχτη. Προέρχονταν από το φουστάνι που είχε ράψει η μαμά της για μια νιόπαντρη γυναίκα είκοσι δύο χρόνων. Ήταν τα αγαπημένα της. Ανήκαν με την φαντασία της σε έναν ολάνθιστο κήπο που την περιέβαλλε. Κι αυτή στο κέντρο του χόρευε άλλοτε μόνη της και άλλοτε με τις φιλενάδες της λικνιστικούς χορούς. Μουρμούριζε την μελωδία τους και την άλλαζε κάπου κάπου. Μια ήτανε γρήγορη και γιορταστική και μια μαλακή και ήσυχη.΄Έπειτα έρχονταν όλα τα άλλα, τα γκρι, τα πράσινα τα βιολετιά, τα καφέ και στο τέλος-άκρη άκρη- τα μαύρα κουρελάκια. Τα τελευταία είχαν απομείνει από τα φορέματα των γιαγιάδων που φαίνεται ότι ήταν υποχρεωμένες να τα φορούν γιατί είχαν μάθει να μη χαμογελούν συχνά και ούτε να χορεύουν και γι αυτό προτιμούσαν σκοτεινά πράγματα. Μια φορά μόνο είδε ένα παλικάρι, τον Παντελή, να παίρνει μια γιαγιά στον χορό που γινόταν για το πανηγύρι του χωριού τους και της φάνηκε εξαιρετική πράξη, αυτόν θα παντρευόταν όταν μεγάλωνε. Αρκεί, βέβαια, να την περίμενε. Να μη γινόταν γέρος και να μη παντρευόταν με άλλη. Αυτό το κουρελάκι που είχε τώρα μπροστά της ήταν γκρίζο και ολόιδιο με το τρίχωμα του Ερμή. Ο Ερμής ήταν ένα μικρόσωμο κυνηγητικό σκυλάκι καλυμμένο με γκρίζο- απαλό τρίχωμα και μεγάλα αυτιά. Συνόδευε τον πατέρα της στο κυνήγι των αγριόχοιρων. Στην καθημερινότητά του όμως η κύρια ασχολία του ήταν να παίζει με τα παιδιά. Στριφογύριζε κοντά της και σίγουρα δεν του άρεσε πολύ που ήταν απορροφημένη στα μοναχικά της παιχνίδια και δεν του έριχνε ούτε μία ματιά. Σκεφτόταν μάλιστα να διακοσμήσει τα κουρελάκια της με μερικά κουμπιά που είχε βρει στο συρτάρι της ντουλάπας της θείας της. Ήταν όμορφα τα κουμπιά, χρυσά, ασημένια, στολισμένα με υπέροχες χρωματιστές πέτρες. Στο διπλανό συρτάρι είχε φορέματα που τα έστελνε η αδερφή της θείας από την Αμερική. Είχαν ωραία χρώματα και πιέτες γύρω-γύρω. Το κίτρινο το είχε βάλει στο μάτι και θα της το ζητούσε όταν θα ήταν λίγο μεγαλύτερη. Και σίγουρα δεν θα της χαλούσε το χατήρι. Ήταν τόσο καλή η θεία της! Όλο χαμογελαστή και καθόλου δεν γκρίνιαζε που ψαχούλευε τα συρτάρια της, σε αντίθεση με την μαμά της που δεν τους άφηνε τίποτα να αγγίζουν. Μόνο που φορούσε μαύρα γιατί είχε πεθάνει ο άντρας της στον πόλεμο. Το κοριτσάκι προ- τιμούσε να λέει ή να ακούει, ότι είχε πεθάνει, γιατί ήταν πιο μαλακιά λέξη από το σκοτώθηκε. Το σκοτώθηκε είχε μια αγριάδα, που πλανιόταν στον αέρα όταν το ξεστόμιζες και την φόβιζε λιγάκι. Ήταν τόσο απορροφημένη με τα κουρελάκια της που ούτε καν πρόσεξε την γιαγιά Μαρία που πέρασε από μπροστά της με την ποδιά της ανασηκωμένη ελαφρά, πράγμα που έδειχνε ότι κουβαλούσε μέσα το σιτάρι, μπορεί και λίγο καλαμπόκι, για τις κότες που κακάριζαν ανέμελα στην αυλή. Ούτε την συνόδευσε, όπως έκανε κάθε μέρα, για να πάρουν νερό με την στάμνα από μια κοντινή πηγή. Στην αρχή άκουσε λαχάνιασμα και κατόπιν αγκομαχητά και ύστερα είδε πως κάποιος ερχόταν από τον κοντινό ανηφορικό δρόμο και από το κεφάλι του έσταζαν αίματα. Κατάλαβε ότι ήταν ο πατέρας της. Πίσω του έτρεχε η θεία με κλάματα και πιο πίσω ερχόταν δύο άνθρωποι, άντρας και γυναίκα με μεγάλα ξύλα στα χέρια. Έμεινε κοκαλωμένη. Τι ήταν αυτό; ο πατέρας της ανέβηκε τρέχοντας στο επάνω πάτωμα, ξεκρέμασε το δίκαννο, το ακούμπησε στο περβάζι του παραθύρου και τους σημάδεψε. Δεν τον άφησαν τα αίματα να σκοπεύσει. Φαίνεται ότι όλα αυτά τα είδε γιατί κι αυτή έτρεχε ξοπίσω του. Κι αργότερα -όταν σκοτείνιασε- ένιωσε ότι τα πράγματα είχαν γίνει λίγο διαφορετικά. Ένας άγγελος με μεγάλα άσπρα φτερά του πήρε το όπλο από το χέρι και το έβαλε στην θέση του. Είδε, ακόμα, μπροστά στα μάτια της, και το μεγάλο, άγριο κριάρι που τον κυνήγησε, τον έριξε κάτω και τον χτύπησε στο κεφάλι με τα γυριστά του κέρατα. Κι όλα συν τω χρόνω ηρέμησαν, κάπως, στο μυαλό της. Μόνο ο Ερμής εξαφανίστηκε στο δάσος. Και μια μέρα που περνούσαν από κει καβάλα στα γαϊδουράκια τους, κι εκείνη καθισμένη στην αγκαλιά του αγαπημένου της πατέρα, είδαν τα κόκαλά του κάτασπρα να γυαλίζουν στον ήλιο.

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Τα πρώτα όνειρα

Κλεονίκη Δρούγκα

Μεσοχείμωνα τα βάζεις με τον άνεμο

τον αψηφάς

φουσκώνεις τα μάγουλα

υπερτερείς σε θράσος και θυμό

τρέχει αίμα απ΄ τα πόδια σου

κάτω, όμως, δεν το βάζεις

βγάζεις φωτιές

τρίζουν τα δόντια σου ηρωικά

o Αίολος συνεχίζει με βεβαιότητα

κοστίζουν όλα αυτά

δεν εξημερώνεται ο άνεμος με σπίθες

πιάνεσαι στα δίχτυα του δισταγμού

γυρίζεις το κεφάλι πίσω σε μια ηλικία εφηβική

ωραίες συζητήσεις αυτές που δεν έγιναν

βλέπεις τα όνειρά σου να καπνίζουν

καθόλου δε σε νοιάζει πια το τρόπαιο

θέλεις να κάνεις τις συναντήσεις που δεν έκανες

ήσουν ερωτευμένος μ΄ ένα όμορφο κορίτσι

στο δρόμο σου συναντάς τον άνθρωπο που αναζητούσες.

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Όνομα τρυπωμένο με σιωπές

Aksinia Mihaylova

«με την άκρη της γλώσσας μου θήλαζα τα λάθη»

Zeynep Koylu

I

Χλιμίντρισμα αλόγου

ξεσχίζει το σκέπασμα του ύπνου

σιάχνει  ξανά τα οράματα

και τη στέρφα φλαμουριά ανατριχιάζει.

Ο μάστορας, άνδρας δίχως πρόσωπο,

πέτρες ξεφορτώνει

και  πλιθιά   

μπροστά στην πόρτα.

Η μάντρα κι ο φούρνος  επιστρέφουν

στα μέρη τα παλιά

κι εγώ πεντάχρονο κοριτσάκι,

ολόγυρα απ’ τον φράχτη τρέχω και κλαίω,

ενώ το γουρουνάκι  μασουλάει

την πάνινη κούκλα μου,

τη μοναδική,

σαν  όλους τους έρωτες τους μοναδικούς

που ο χρόνος  κατασπαράζει,

σαν να θέλει να δοκιμάσει

την αντοχή της καρδιάς.

Κανείς δε μ’ ακούει.

Οι αράχνες γαμήλια πέπλα πλέκουν

πάνω στης γέρικης αχλαδιάς τ’ άνθη.

Ο μάστορας  ατάραχος

πέτρες πελεκάει για το νέο σπίτι,

όπου δεν πρόκειται ποτέ να μπει.

Αν τον είχα φωνάξει,

παππού, αν τον είχα πει,

θα είχε ακούσει  άραγε το αίμα;

ΙΙ

Έτσι  λοιπόν και δεν πρόφερα φωναχτά

τ’ όνομά του,

που μάθαινα από φωτογραφία,

καρφωμένη πάνω στη γρεντιά στο ταβάνι.

Οι σιωπές του πατέρα,

τα πουλιά της κατηγόριας

στα μάτια της μητέρας

λόγω αμαρτίας ξένης και της σκουριάς,

που κατέστρεψε τον σπόρο του αίματος των απογόνων.

Ο ύπνος ξεχασμένες λέξεις ξαναφέρνει,

τα μάντρας της νύχτας μου μαθαίνει,

που η ζωή αποσιωπά.

Τ’ όνομά του φοβισμένο γατάκι  είναι,

που κρύβεται  κάτω απ’ της  γλώσσας μου το κρεβάτι.

Με τον νου το συλλαβίζω

με το πείσμα ανθρώπου,

που δεν θέλει να ξυπνήσει,

πριν τ’ όνειρο της ζωής του

ξαναγράψει.

μτφρ.  Μαρία Δούμπα

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Ο φάρος

Λίλια Τσιούβα

Το σούρουπο η Άλισον κατέβαινε στον φάρο. Ο ήλιος έβαφε κόκκινα τα νερά κι εκείνη καθόταν στο παγκάκι. Ήταν η ώρα που τα ζευγαράκια έκαναν τη βόλτα ή έπιναν το ποτό τους, οι νοικοκυρές έβγαιναν στα μπαλκόνια και τα παιδιά ξεφώνιζαν στο πάρκο.

Το ψηλό κατακόρυφο οικοδόμημα αναβόσβηνε ρυθμικά σαν ψυχή που μπαινοβγαίνει σε σώμα. Ο μονότονος ρυθμός του τής προκαλούσε ανησυχία. Έπαιρνε πολλές και βαθιές ανάσες για να χαρεί το τοπίο. Την άνοιξη, όταν όλα μπουμπούκιαζαν, χάζευε τους ψαράδες. Περιποιούνταν τις βάρκες τους σαν ερωμένες. Το φθινόπωρο πάλι, τις ανέβαζαν στη στεριά. Τις σκέπαζαν με μουσαμάδες και τις φύλαγαν σαν τα μάτια τους.

Ο καιρός ήταν  γλυκός, Ιούνιος μήνας. Ένα αγιόκλημα άπλωνε τη μυρωδιά του. Τα νερά είχαν τραβηχτεί και τα κεράκια στα τραπεζάκια των παραλιακών μαγαζιών είχαν ανάψει. Μέσα στη μουσμουλιά ένα τριζόνι. Από μακριά ο ήχος του λούνα παρκ.

Το παγκάκι άρχισε να λούζεται στο φως του φεγγαριού. Τ’ αστέρια σαν μικρές χορεύτριες στον τεράστιο θόλο. Ο φάρος αναβόσβηνε. Πανηγύρι ήχων και ανθρώπων. Η νύχτα έραβε το μαύρο της φόρεμα στη γιγάντια ραπτομηχανή του ουρανού.

Το κρώξιμο της πάπιας τη θορύβησε. Ο πέτρινος δράκοντας απόψε είχε έναν πυρσό στο στόμα και εξακόντιζε με βέλη το φως του. Τo πυρακτωμένο του κεφάλι που στριφογύριζε, σχημάτιζε διαδοχικά φωτεινές και σκοτεινές λουρίδες στα νερά της θάλασσας και τα έκανε διάφανα. Η Άλισον είδε για πρώτη φορά ψάρια ξεκοιλιασμένα, μια χελώνα νεκρή στον βυθό, ένα κρεβάτι, δυο ρόδες αυτοκινήτου. Για μια στιγμή της φάνηκε πως αντίκρισε μία νεαρή μπαλαρίνα. Τα μαλλιά της γαλάζια κύματα. Το σώμα της ψαριού, με λέπια και ουρά. Έδειχνε πεθαμένη.

Ένιωσε να την καίει η θέρμη της φωτιάς που ξερνούσε ο δράκοντας. Είδε τις πέτρες να κοκκινίζουν και τα βράχια να βρυχώνται. Η παρέα των νεαρών παιδιών πέρασε σαν σίφουνας. Πέταξε τις σακούλες και χάθηκε στο σκοτάδι. Το μικρό νυχτολούλουδο μαράθηκε απότομα. Το κοτσύφι μέσα στο δέντρο άρχισε να κλαίει. Ο φάρος που αναβόσβηνε ρυθμικά, αντί για φως απόψε έσταζε αίμα.

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Αιχμηρά βράχια

Γεωργία Δεμπερδεμίδου

Σε εκείνο  το δωμάτιο  έχω

χαθεί, μες στην σιωπή

Γδέρνω το δέρμα μου

με νύχια και με δόντια

παλεύω με το κενό

γεννώ λέξεις

Ένας ποταμός σκέψεων

κατρακυλάει απότομα

αιχμηρά βράχια, μέσα μου

ματώνω

Όλο το βράδυ

ψαλίδιζα  γάζες

επούλωνα πληγές

Το ξημέρωμα με βρήκε

πάνω στους στοχασμούς

το σώμα μου καιγόταν

κι όμως τα μάτια μου

δαντελένια

Άνοιξα με αγωνία

τα παραθυρόφυλλα

νομίζοντας πως εύκολa

φεύγει ο καπνός

Μια νεκρώσιμη ακολουθία

μου υπενθύμισε

πώς είχα πεθάνει

για άλλη μια φορά

Στην τελική

δεν μπορώ να πω ψέματα

ούτε στον εαυτό μου

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022

Η υποχρεωτική επιστροφή της Περσεφόνης

Γρηγόρης Τεχλεμετζής

Ήταν μακρύς ο δρόμος. Σκοτεινός με στροφές, γκρεμούς ένα γύρω, νυχτοπούλια που κρώζανε και ανεπαίσθητους θορύβους που ακούγονταν ύποπτα τρομαχτικοί.

Στενό το μονοπάτι, με άξαφνες πέτρες, στις οποίες σκόνταφτε και συχνά με το ζόρι  γλύτωνε την πτώση στο  βαραθρώδες έρεβος, που απλωνόταν ασαφές σε έναν ομοιόμορφο σκοτεινό όγκο, παράπλευρα από το μικρό κομματάκι χώματος του δρόμου.

Δεν υπήρχε τίποτα, παρά μόνο αυτό το σκοτεινό σοκάκι. Ούτε να στρίψει δεν μπορούσε, γιατί ήταν τόσο μικρό, που ακόμα και να δοκίμαζε να αναστραφεί, για να επιστρέψει στον Κάτω Κόσμο, μπορεί και να γινόταν το μοιραίο. Άρα μόνο μπροστά μπορούσε να πάει, υποχρεωτική πορεία, γιατί αν σταματούσε τι θα έκανε και για πόσο στη μέση του πουθενά;

Η ισχυρή θέλησή της την είχε οδηγήσει να πάρει αυτό το αβέβαιο ρίσκο. Και κάθε που τρόμαζε και της ερχόταν να βάλει τα κλάματα, μια ακαταμάχητη νοσταλγία για τον ονειρικό Πάνω Κόσμο ερχόταν ορμητική από μέσα της και ατσάλωνε τη θέλησή της.

Βήμα μπρος. Άραγε θα υποχωρούσε το σαθρό χώμα. Όλα εδώ ήταν ετοιμόρροπα, έτοιμα να καταρρεύσουν, κουρασμένα από λόγια, ιδέες και ουτοπίες αιωνιότητας. Παράδεισοι και Κολάσεις παντού.

Αλλά αυτή δεν είχε καμία σχέση με όλα αυτά. Ήθελε να επιστρέψει στην αρχική της αγνότητα και αγάπη. Στο φως και στην αγκαλιά της μάνας, που τόσο νοσταλγούσε. Μα η επιτελεστική καθημερινότητα είχε φέρει το σαρωτικό σκοτάδι του Κάτω Κόσμου.

Ένας λύκος ούρλιαξε λαίμαργα.

«Θα με φάει. Θα μπω στην κοιλιά του κτήνους. Στο μαύρο σκοτάδι του τίποτα». Της ερχόντουσαν αυτές οι παράλογες και ασυνάρτητες σκέψεις. Σαν κάπου να βρισκόντουσαν μέσα της και απελευθερώνονταν με το άγγιγμα του πλήκτρου του φόβου ή κάποιων άλλων ανεξέλεγκτων συναισθημάτων.

Δεν νύχτωσε τη σωστή ώρα. Αυτή η αρπαγή ήταν απότομη διακοπή, χωρίς την ατόνηση της ολοκλήρωσης.

Αλλά τώρα ήρθε η ώρα της επιστροφής. Η αντίστροφη πορεία.

Ο δρόμος ήταν μακρύς. Είχε ιδρώσει και λαχανιάσει. Τα πόδια της έτρεμαν και την εγκατέλειπαν. Έπρεπε να ξαποστάσει. Κάθισε κατάχαμα στη θέση της.

Πήρε μερικές βαθιές αναπνοές.

Η νύχτα φαινόταν τρομώδης αλλά και πειθαναγκαστικά σαγηνευτική. Είχε μια ατελείωτη γαλήνη. Μια ομοιομορφία που τη διευκόλυνε, μια και δεν χρειαζόταν να διακρίνει κάτι και καμία προσπάθεια να κρίνει αυτό που διέκρινε, αν ήταν καλό ή κακό, όμορφο ή άσχημο, χρήσιμο ή άχρηστο, αν ήθελε να βρίσκεται εκεί ή να εξαφανιστεί από το οπτικό της πεδίο.

Τα μάτια της είχαν κουραστεί. Τα έκλεισε σε μια προσπάθεια να τα ξεκουράσει.

Άραγε θα φτάσει ποτέ ή μήπως όλα ήταν η ουτοπία του ανύπαρκτου;

Ο κανένας

Με λένε Κανένα και είμαι αυτός που τον τρώει πάντα ο Κύκλωπας. Ποτέ κάποιος μύθος δεν γράφτηκε για μένα και ούτε μια υποσημείωση δεν μου φύλαξε η ιστορία.

Έτσι δεν μου δόθηκε ευκαιρία να μιλήσω. Ήμουν πάντα βουβός και σκυφτός. Άλλωστε δε με ενδιέφερε η δόξα. Δεν την επιδίωξα και ούτε τώρα που σας γράφω έχω τέτοιες βλέψεις.

Εξάλλου, όλοι συμφωνούν, ότι άνθρωποι σαν εμένα είναι ανιαροί και ασήμαντοι και κανείς δε θα ενδιαφερόταν για τη ζωή τους.

Κάτι λίγοι που ασχολήθηκαν το ’καναν για να μας κατηγορήσουν ή για να μας οικτίρουν. Λένε ότι καταστρέφουμε τη ζωή μας και άλλα τέτοια. Αλλά δεν τα ξέρουν καλά, γιατί δεν τα ένιωσαν στο πετσί τους. Δεν κλείστηκαν μια μέρα μέσα στο ασανσέρ, να μην υπήρχε ελπίδα δια- φυγής και έτσι να μη φώναζαν.

Το πρωί που σηκώνομαι, βάζω στα γρήγορα δυο μπουκιές στο στόμα, πηγαίνω μέχρι την πόρτα του δωματίου, κοιτάω τα παιδιά που κοιμούνται ήσυχα, μετά ντύνομαι και τρέχω στη δουλειά.

Δουλεύω ασταμάτητα. Μη με ρωτήσετε τι κάνω. Κάνω τα πάντα φτάνει να με πληρώνουν. Αγρότης, έμπορος, πλασιέ, οικοδόμος, μέχρι και πορτιέρης σε μπαρ.

Αλλά ποτέ δε φθείρω τον εαυτό μου. Πρέπει να διατηρούμαι ακέραιος για να μπορώ και αύριο να κάνω τα ίδια, και μεθαύριο πάλι, και πάλι. Η καλύτερη στιγμή είναι όταν πληρώνομαι και πάω τα λεφτά στο σπίτι. Τα δίνω στη γυναίκα, αυτή μου χαμογελά και συνήθως περισσεύουν και κάποια για να αγοράσουμε παιχνίδια στα παιδιά.

Τους τελευταίους αιώνες τα απογεύματα διαβάζω και τα παιδιά, πλένω τα πιάτα και τους κάνω και το αλογάκι, έστω και μόνο τα Σαββατοκύριακα.

Μα μου συμβαίνει κάτι απρόβλεπτο. Κάτι ανεξέλεγκτο. Φοβάμαι και θα ήθελα τη βοήθειά σας. Για αυτό σας γράφω. Ίσως εσείς μπορείτε να με βοηθήσετε.

Στον ύπνο μου βλέπω παράξενα πράγματα.

Συχνά κυκλοφορώ χωρίς κεφάλι. Κάποιοι με κόβουν κομματάκια και γελάνε. Μια άλλη φορά ήρθε μια γυναίκα και προσποιήθηκε ότι ήθελε να κάνει έρωτα μαζί μου και έτσι όπως την ποθούσα μου ξερίζωσε το πέος.

Δεν αντέχω άλλο. Οι εφιάλτες έχουν αρχίσει να εξαπλώνονται και στον ξύπνιο μου.

Κάποια στιγμή, όπως κουβαλούσα στην πλάτη ένα δέμα, αυτό έβγαλε πλοκάμια σαν χταπόδι, τυλίχτηκε στο λαιμό μου και παραλίγο να με πνίξει.

Αισθάνομαι ότι κάτι με τσιγκλάει να φωνάξω για να μ’ ακούσουν.

Δεν αντέχω άλλο. Θέλω να ξαναγίνω ο φιλήσυχος μπαμπάς που ήμουν πάντα. Ποτέ δε θα κερδίσω την αταραξία της ευτυχίας. Είμαι ζωντανός.

Τελευταίο βιβλίο του συγγραφέα: Μυθολογήματα και έντεκα πλην ένα μικρά πεζά, διηγήματα, Κέδρος 2021.

Παρέμβαση, περιοδικό λόγου & τέχνης, τεύχος 207-208, άνοιξη 2022